Dierproeven spelen al lange tijd een rol bij onderzoek naar nieuwe medicijnen. Maar de vraag groeit of ze altijd nodig zijn. Kunnen we soms ook met minder proefdieren toe, zonder dat dit ten koste gaat van de veiligheid?

Verschillende onderzoekers bij het CBG houden zich met die vraag bezig. Allemaal hebben ze hetzelfde doel: beter bepalen wanneer dierproeven echt nodig zijn, en waar het anders kan. Twee van hen vertellen over hun werk.

PhD student Puck Roos richt zich in haar promotieonderzoek onder meer op de inzet van organoids: een soort mini-orgaantjes, gemaakt in een laboratorium, waarop je medicijnen kunt testen. Haar drijfveer komt voort uit wat zij in haar werk bij het CBG ziet. “Ik zie dat er veel dierproeven worden gedaan, waarvan het vaak niet duidelijk is hoeveel toegevoegde waarde ze hebben. Ik denk dat dit beter kan.”

Hsiao-Tzu Chien

Hsiao-Tzu Chien kijkt in haar promotieonderzoek juist naar de mogelijkheden om bestaande informatie beter te gebruiken. Zij focust zich op het terugdringen van het aantal dierproeven bij onderzoek naar monoklonale antilichamen. Dat zijn medicijnen die vaak heel specifiek iets doen op één plek in het lichaam. Daardoor is de werking en veiligheid soms beter te voorspellen. In sommige gevallen kan dat betekenen dat minder dierproeven nodig zijn.

Zij richt zich vooral op een aanpak waarbij ze in plaats van dierproeven meer naar de al beschikbare data willen kijken: de zogeheten Weight of Evidence-aanpak.

“Bij die aanpak kijken onderzoekers naar het totaalbeeld van alle gegevens over een medicijn. Denk aan informatie over hoe het medicijn werkt, eerdere onderzoeken, vergelijkbare medicijnen en mogelijke risico’s. Al die gegevens leg je dan naast elkaar en op basis daarvan ga je kijken of er nog dierstudies nodig zijn”, legt Tzu uit.

Of dierstudies nodig blijven, verschilt per situatie. Bij medicijnen waar al veel kennis over bestaat, kan bestaande informatie soms genoeg zijn. Bij medicijnen die helemaal nieuw zijn, kan extra onderzoek nog steeds nodig zijn. Ook de ziekte waarvoor het medicijn bedoeld is, speelt mee. Zoals Tzu zegt: “Gaat het om een nieuw medicijn tegen een ziekte die níet levensbedreigend is? Dan kijken we heel anders naar die balans dan wanneer dat wel zo is. We accepteren minder risico’s als het gaat om een ‘eenvoudige’ pijnstiller, dan van een nieuwe kankerbehandeling.”

Van mini-orgaantje naar medicijndossier

Een andere route om dierproeven te verminderen, is het ontwikkelen van betere alternatieven, zoals de organoids.

Universiteiten doen al veel onderzoek hiermee. Toch zijn ze nog niet vaak terug te zien in de medicijndossiers die fabrikanten indienen bij medicijnautoriteiten. Volgens Puck zit daar een belangrijk knelpunt: “Mijn onderzoek gaat over hoe we dat gat gaan overbruggen van academie naar toepassing voor medicijnstudies voor indiening van dossiers.”

Dat komt deels omdat bedrijven niet altijd goed weten welke informatie medicijnautoriteiten accepteren. Tegelijkertijd krijgen beoordelaars nog weinig gegevens uit dit soort modellen te zien. Kortom, een kip-ei-verhaal.

Puck Roos

Nieuwe modellen kunnen dus veelbelovend zijn, maar ze moeten wel betrouwbaar en goed toepasbaar zijn. Voor de medicijnbeoordeling is het belangrijk dat resultaten reproduceerbaar zijn: een test moet niet alleen in één laboratorium werken, maar moet je ook op een betrouwbare manier kunnen herhalen.

Puck: “Een groot voordeel van organoids is dat je ze kunt maken van individuele patiënten. Dan kun je heel gericht screenen welk medicijn werkt en de minste schade aan gezonde cellen aanricht. Tegelijkertijd is het lastig om die resultaten te kopiëren. Want die ene patiënt is niet hetzelfde als andere patiënten, dus dat vraagt dan om veel modellen.”

Wat is de rol van medicijnautoriteiten?

Medicijnautoriteiten zoals het CBG kunnen hierin een belangrijke rol spelen. Bedrijven kunnen bijvoorbeeld wetenschappelijk advies aanvragen. Zo kunnen zij vroeg in de ontwikkeling van een medicijn bespreken welke gegevens nodig zijn en welke onderzoeksmethoden mogelijk geschikt zijn.

Ook bij de Weight of Evidence-aanpak zijn duidelijke richtlijnen en praktische handvatten belangrijk. Zo weten medicijnontwikkelaars beter wanneer en hoe zij bestaande data kunnen gebruiken om dierproeven te verminderen. Tzu: “Uiteindelijk draait het om de wetenschappelijke onderbouwing. En als uit de data blijkt dat er geen dierstudies nodig zijn, waarom zou je daar dan niet in meegaan?”

Volgens Puck en Tzu is samenwerking daarbij belangrijk. De afstand tussen academisch onderzoek, medicijnontwikkelaars en medicijnautoriteiten moet kleiner worden. Alleen dan kunnen veelbelovende methoden de stap maken van het laboratorium naar de praktijk van medicijnontwikkeling. 

Puck en Tzu zijn duidelijk: een volledig dierproefvrije medicijnontwikkeling is nu nog niet haalbaar. Puck zegt daarover: “Sommige lichaamsprocessen zijn ingewikkeld. Bijvoorbeeld wanneer het gaat om het immuunsysteem of de hersenen. Die processen zijn moeilijk na te maken in het laboratorium.”

Toch betekent dat niet dat alles bij het oude hoeft te blijven. De onderzoeken laten juist zien dat het op veel plekken slimmer en gerichter kan. Door bestaande data beter te gebruiken, door alternatieve modellen verder te ontwikkelen en door duidelijker te maken wat medicijnautoriteiten nodig hebben voor een beoordeling.

Onderzoek zoals dat van Puck en Tzu levert waardevolle kennis op, waarmee de internationale richtlijnen verbeterd kunnen worden. Sterker nog: in de afgelopen jaren zijn er al een aantal van die richtlijnen voor proefdiergebruik bij medicijnontwikkeling aangepast, op basis van onderzoek van onder meer het CBG. 

Het resultaat? Er zijn minder of geen proefdieren nodig of er zijn alternatieve methodes: verfijning, vervanging en vermindering van dierproeven. Die 3 V’s blijven belangrijk. Ze vormen dan ook één van de centrale thema’s in het Wetenschapsbeleid van het CBG.